14th December 2019, Saturday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

जातीय विभेदविरुद्ध अडिग



नेपाली समाजलाई परिवर्तनको लहरले स्पर्श गरे पनि जातीय विभेद र छुवाछुतका प्रकरणमा भने अझै पनि संकुचित र निर्मम नै प्रतीत हुन्छ । आधुनिक विकास र परिवर्तनका कारण महानगरीय क्षेत्रहरूमा जातीय विभेदका रेखाहरू क्रमशः मेटिँदै गए पनि ग्रामीण इलाकाहरूमा भने त्यसका अंशहरू अझै मौजुद छन् । रूढीवादी सोच, मानसिक दरिद्रता, जातिवाद र वर्णवादको उन्मादबाट ग्रामीण इलाकाहरू मुक्त भइसकेका छैनन् । अझ नेपालको सुदूरपश्चिमी इलाकाहरू त जातीय विभेदको भुंग्रोमा वर्षौंदेखि पिल्सिँदै आएकामा कुनै द्विविधा देखिँदैन ।
सुदूरपश्चिम भेगको सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय रूपरेखाहरूका छिद्र–छिद्र बुझेका गगनसिंह थापाकृत लघुउपन्यास ‘उज्ज्वली’ ले सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा व्याप्त जातीय विभेदका पत्रहरू उप्काउने प्रयत्न गरेको छ । शैक्षिक, राजनीतिक चेतनालगायतको कमी झेलिरहेका भूभागहरूमा जातीय, सांस्कृतिक, सामाजिक विभेद पहिलेदेखि नै चर्को रहँदै आएको छ । सुदूरपश्चिम भेग यस्ता विभेदबाट मुक्त हुने प्रश्नै रहेन । किनकि, सत्ताको नजरबाट सदैव टाढा परेको सुदूरपश्चिम भेगले प्रगतिका सोपानहरू उक्लिन थालेको २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि मात्रै हो भन्दा अत्युक्ति नहोला ।
उज्ज्वली, एउटी दलित पात्र । कथित उच्च जातका एकजना ब्राह्मणसँग लिएको ऋण तिर्न नसक्दा उनको तीन पुस्ताले त्यही घरमा हलिया भएर बसिरहेका छन् । त्यही ब्राह्मण परिवारका उदय र उनी सहपाठी हुन्छन् । सानैदेखि खेल्छन्, हुर्किन्छन् । तर, उदय हुर्किंदै गएपछि भने उनका बुवा–आमाले उज्ज्वली र उदयबीचको जातीय विभेद कोट्याएर निकट हुन दिँदैनन् । उज्ज्वली र उदयबीच विपरीत लिंगीप्रति हुने आकर्षणले सानैदेखि जरा गाडिसकेको हुन्छ र त्यो झन्झन् छिप्पिँदै र कसिलो बन्दै जान्छ । अन्ततः तमाम सामाजिक अवरोधहरूलाई चिरेर उनीहरूबीच प्रणय सम्बन्ध हुँदै वैवाहिक सम्बन्धसमेत जोडिन पुग्छ । उपन्यासको सार यति नै हो ।
उपन्यास सुखान्त दिशातिर मोडिँदै गएर टुंगिए पनि एउटा रुढिग्रस्त र जातीय विभेदले चिथोरेको समाजभित्रका दुःखान्त उपकथाहरू प्रशस्तै छन् । आफ्ना दाजु विदेश गएपछि भाउजूलाई आफ्नी आमाले दिएका दुःख, पीडा, अपमान सहन नसकेपछि ती भाउजूले खोलामा हाम्फालेर मर्नुपरेको प्रसंगले समाजमा हुँदै गएको मानवीयताको क्षयीकरणलाई झल्काउँछ । त्यस्तै, जातीय विभेद र छुवाछूतको जालो तल्लो तहसम्मै कसरी झाँगिएर बसेका छन् भन्ने दृष्टान्त उच्च जात र दलितबीचको बेग्लाबेग्लै पँधेरो हुनुले दिन्छ । अझ जातीय आधारमा हुने शोषणको पाटो त झनै डरलाग्दो छ । ऋण लिएको थोरै रकम तिर्न नसक्दा पुस्तौं–पुस्तासम्म हलिया बस्नुपर्ने मानवद्वेषी र शोषणमूलक परिपाटीको कथा पनि उक्त उपन्यासमा समेटिएको छ । सुदूरपश्चिमी समाजका विसंगत पक्षहरूका आन्द्रा–भुँडी खोतल्ने दिशामा उपन्यास केन्द्रित रहे पनि मूलतः दलित–विमर्शमा नै आधारित रहेको छ । त्यही भएर आख्यानकार थापा प्रश्न उठाउँछन्, ‘के हो यो जातिजातिको विभाजनको रेखा ? छुवाछूतको रेखा ? माथिल्लो जातिलाई तल्लो जातिले किन छुन नहुने ? कसले को¥यो यो रेखा ? किन कोरिए यी रेखा ? कसले बनायो, कसैलाई ठूलो जात, कसैलाई सानो जात ?’
सुदूरपश्चिमी समाजमा प्रचलित सामाजिक मान्यताहरू र उखान–टुक्का आदिलाई मिसाएर उपन्यासलाई पठनीय बनाउन आख्यानकार थापाले अथक मिहिनेत गरेका छन् । उनले सबभन्दा धेरै मिहिनेत त, गीता–दर्शन र गान्धी–दर्शनको अपरिहार्यता दर्साउन गरेका छन् । समाजलाई जातीय विभेदबाट मुक्त तुल्याउने हो भने गीता र गान्धीले सिकाएको बाटो हिँड्न उपयुक्त हुने विचार थापाले पस्किएका छन् । मूलतः प्रेमका सामु जातीय प्रश्न गौण हुन्छ भन्ने मान्यता दिलाउन उक्त उपन्यास सफल र अग्रणी देखिएकोमा सन्देह गर्ने ठाउँ छैन ।
कृति ः उज्ज्वली
विधा ः लघुउपन्यास
उपन्यासकार ः गगनसिंह थापा
प्रकाशक ः बुक्सेलर, काठमाडौं
पृष्ठ ः ८८
मूल्य ः १५०।–

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

चक्रपथ

सुरज भए झनै निष्क्रिय

ShareTweet काठमाडौं । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री योगेश भट्टराई नेपाल भ्रमण वर्ष–२०२० लाई सफल तुल्याउन अचेल दिनरात खटिइरहेका छन् । भ्रमण वर्ष नजिकिँदै- ...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

कसरी बिर्सिए यिनी ?

ShareTweet पञ्चायती कालरात्रिलाई भोगेका सर्जकहरूले त्यो निरंकुश व्यवस्थालाई लल्कार्ने आधार बनाए, सिर्जनालाई । सिर्जनाका अनेक माध्यममध्ये तत्कालीन समयमा सशक्त मानिन्थे,- ...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

हिन्दु देवताको शल्यक्रिया

ShareTweet क्रिस्टोफर कडबेलले भनेका थिए, ‘धर्म एक मिथ्या सूर्य हो, जो दिग्भ्रमित मानिसहरूको वरिपरि परिक्रमा गर्दछ ।’ हुन पनि, मानव जातिको उत्पत्तिकालदेखि नै धर्मको- ...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा