11th July 2020, Saturday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

निभ्यो समृद्ध ज्ञान–पुञ्ज

निभ्यो समृद्ध ज्ञान–पुञ्ज

नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति, दर्शन र पत्रकारिता जगत्का मनिषि मदनमणि दीक्षितको दुःखद अवसानले पूर्वीय दर्शन र चिन्तन परम्पराको क्षेत्रमा शून्यता प्रतीत हुन पुगेको छ । शतायुको छेउछाउ पुग्न लागेका बेला २०७६ साउन ३० गतेको बिहानीसँगै ९७ वर्षमा अस्ताउन पुगेका दीक्षित वैदिक दर्शन र ज्ञान क्षेत्रका सुपरिचित भाष्यकार त थिए नै, वैदिक पात्रहरूलाई साहित्यको धरातलमा उभ्याएर उनीहरूका सच्चरित्र र दुर्गुणहरूलाई केलाउने क्षमतामा पनि उत्तिकै दक्ष थिए । दीक्षितको बिदाइसँगै वैदिक दर्शन र चिन्तनका एक समृद्ध प्रकाश–पुञ्ज निभ्न पुगेको छ र नेपाली वाङ्मय क्षेत्रले दीक्षितकै तहका अर्का मनिषि पाउन सम्भवतः वर्षौं कुर्नुपर्नेछ । उनको अवशानको क्षतिपूर्ति तत्काललाई सम्भव देखिँदैन ।
पूर्वीय दर्शन र चिन्तनलाई साहित्यिक जलप लगाएर चम्काउने कार्यमा कमै स्रष्टाहरूले रुचि र तत्परता देखाएका छन् । तथापि रामायण, महाभारत, वेदजस्ता पूर्वीय दर्शनका महाख्यान र मिथकहरूलाई आधार बनाएर साहित्य सिर्जना गर्ने कार्यमा दीक्षितले ‘ठेक्काु नै लिएका थिए भन्दा हुन्छ । पौराणिक÷मिथकीय पात्रहरूलाई उभ्याएर लेखन र चिन्तनको क्षेत्रमा आफ्नो स्पष्ट दृष्टिकोणसमेत पस्किँदै आएका थिए, उनले । पौराणिक नारी पात्रहरूदेखि दमित पात्रहरूलाई समेत उनले आख्यानको क्यानभासमा रंगाउने काम गरे । हिन्दू धर्म र दर्शनसम्बन्धी अनेक कृति र फुटकर रचना सिर्जिए पनि उनलाई वाङ्मयको क्षितिजमा चम्काउने कार्य भने बहुचर्चित औपन्यासिक कृति ‘माधवी’ले नै ग¥यो । २०३९ सालमा ‘माधवी’ले मदन पुरस्कार पाउनुअघि नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रका गिनेचुनेका हस्तीका रूपमा परिचित उनले त्यो कृतिको प्रसिद्धिसँगै बेग्लै उचाइ मात्र ग्रहण गरेनन्, वैदिक धर्म, दर्शन र संस्कृतिको गहन भाष्यमा आफूलाई झनै तल्लीन तुल्याए । आख्यानमा ‘भूमिसूक्त’ र गैरआख्यानमा हाम्रा प्राचीन नारी, त्यो युग, विदुषी गार्गी, द्रौपदी र सीता, हिन्दू संस्कृतिको परिशीलनजस्ता कालजयी कृतिहरू लेखे ।
वैदिक धर्म र दर्शनलाई आधार बनाएर आख्यान÷गैरआख्यान दुवै विधामा कलमको निब चोपेका दीक्षितले नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रको उन्नयनमा अतुल्य भूमिका निर्वाह गरेका पाटोलाई कदापि बिर्सन सकिँदैन । उनको पत्रकारिताप्रतिको समर्पण–भाव पञ्चायतकालीन समयमा आलोचनात्मक विश्लेषण गर्ने सीमित अखबारहरूको लहरमा आबद्ध ‘समीक्षा’ साप्ताहिकमार्फत उजागर भएको देखिन्छ । २०१६ सालमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालासँग २१ सय रुपैयाँ आर्थिक सहयोग लिएर भाइ महेशमणि दीक्षितको सहयोगमा प्रारम्भ गरेका ‘समीक्षा’ साप्ताहिक पञ्चायती व्यवस्थाका पालक–पोषकहरूका नजरमा सदैव वक्रदृष्टिमा प¥यो । २०१४ सालदेखि २०४४ सालसम्मको उनको अवधि सक्रिय पत्रकारितामै बित्यो । सुरुका अवधिमा भाइ महेशमणि र पछिल्ला समयमा छोरा विनोद दीक्षितको सहयोग पाएर ‘समीक्षा’लाई उनले अनेक प्रशासनिक अड्चनहरू पार गर्दै सञ्चालन गरे ।
पत्रकारिताप्रति उनी कतिसम्म निष्ठावान् थिए भन्ने दृष्टान्त २०३९ सालको एउटा घटनाले स्वतः पुष्टि गर्दछ । २०३९ सालमा बीपी कोइरालाको निधन हुँदा उनी बारा जिल्लाको आफ्नो मौजामा खेतीपातीमा व्यस्त थिए । बीपीको निधनको खबर सुनेपछि उनमा तीव्र बेचैनी भयो । बीपीको निधनमा सम्पादकीय लेख्न उनी आतुर थिए, तर त्यो समय सञ्चार सुविधा भने शून्य । उनी कलैया गए र टेलिफोनबाट नै काठमाडौंमा छोरा विनोदलाई सम्पादकीय लेखाए । बीपीको निधनको सम्पादकीय यति चर्चित भयो कि उनी पुनः पञ्चायती शासकको वक्रदृष्टिमा समेटिए ।
‘समीक्षा’को प्रकाशन प्रारम्भ गर्न बीपी कोइरालासँग आर्थिक सहयोग लिए पनि त्यो बेला उनी प्रतिबद्ध कम्युनिस्ट थिए । २००८ सालमा कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिएका उनले जीवनभरि त्यही वैचारिक÷सैद्धान्तिक धरातलमा आफूलाई अड्याउन सकेनन् । भाइ महेशमणि भने जीवनभरि कम्युनिस्ट रहे । २०४० सालसम्म उनी कम्युनिस्ट भइरहे र त्यसपछिका अवधिमा भने कम्युनिस्ट दर्शन र विचारसँग मोहभंग भए र पूर्वीय दर्शन र चिन्तनमा डुबुल्की मार्न, सिर्जनाको संसारमा रमाउन थाले, जसको जग उनले कम्युनिस्ट बन्नुअगावै वाराणसी हिन्दू विश्वविद्यालयमा ‘हिन्दू धर्म र दर्शनशास्त्र’को अध्ययन गर्दा नै खनिसकेका थिए ।
‘सफल सर्जक, असफल राजनीतिज्ञ’ यस्तो उपमा दीक्षितलाई दिँदा फरक पर्दैन । राजनीतिप्रति चस्का उनमा परेको थियो, तत्कालीन काठमाडौं नगरपञ्चायतको सदस्य भएपछि । तीसको दशकमा उनी ‘बिग्रिएका कम्युनिष्ट’ वासुदेव ढुंगानाको नेतृत्वमा नगरपञ्चायतको सदस्य भए । राजनीतिको स्वादले उनलाई २०४३ सालको राष्ट्रिय पञ्चायतको निर्वाचनसम्मै भुलायो । पद्मरत्न तुलाधर, वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठलगायत पञ्चायती चुनावमा ‘जनपक्षीयु को नारा दिएर निःसर्त रूपमा उठे पनि दीक्षित भने ससर्त नै उठे । तर, राजनीतिमा उनी जम्न सकेनन् । पञ्चायतको ललिपपमा अरू निष्ठावान् प्रतिभा÷सर्जकहरू लोभिएजस्तै उनी पनि लोभिन पुगे ।
२०५१ सालमा नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको उपकुलपतिमा नियुक्त भएपछि भने दीक्षित विवादको भुमरीमा पनि फसे । प्रशासनिक ज्ञान र अनुभवको न्यूनतामा आफ्नै सहकर्मीहरूसँग मनमुटाव मात्र भएन, विवादका बाछिटाहरूले त्यो समय प्राज्ञिक थलो विद्रुपसमेत बन्यो । तथापि, त्यो प्रकरण इतिहासको गर्तमा विलीन भइसकेको छ । प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको उपल्लो जिम्मेवारीमा रहँदा विवादमा मुछिए पनि त्यसयताका वर्षहरूमा भने उनमा मौजुद विद्वताको खुबीले ती प्रकरणलाई ओझेलमा पारेको सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ ।
दीक्षितको निधन नेपाली वाङ्मयका लागि अपूरणीय घाटा हो । जीवनको आठ दशक नित्य रूपमा नेपाली वाङ्मयको सेवामा समर्पित र क्रियाशील उनको निधनप्रति समाजका हरेक क्षेत्रका मानिसहरू दुःखी भए, शोक मनाए । उनीप्रति हार्दिक श्रद्धा–सुमन ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

  • डाटा सेवाको अवधी थप

    चैत २७, काठमाडौं । विश्वव्यापी रुपमा कोरोना भाइरसको महामारीले सिर्जना गरेको विषम परिस्थितिका कारण मुलुकमा कायम रहेको लकडाउनको अवस्थामा नेपाल टेलिकमले आफ्ना ग्राहकवर्गलाई भ्वाइस तथा डाटा सेवामा उपलब्ध गराएको स्टे कनेक्टेड अफरको अवधि थप गरेको छ । नेपाल सरकारले तेश्रो पटक लकडाउनको समयावधि थप गरेपछि कम्पनीले ग्राहकहरुको सुविधालाई ध्यानमा राखी...
  • प्रदेश प्रमुखकसँग राष्ट्रपति रुष्ट

    काठमाडौं । संवैधानिक भूमिका र पदीय मर्यादालाई बिर्सिंदै राजनीतिक दलका प्रमुखको निवासमा पुगेर मागपत्र पेस गरेको सूचना पाएपछि राष्ट्रपति विद्या भण्डारी प्रदेश प्रमुखहरूसँग रुष्ट भएकी छन् । प्रदेश प्रमुखहरूको त्यस्तो कदमले लज्जाबोध गराएको भन्दै संविधानविद्ले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् भने आमनागरिकसमेत आक्रोशित भएका छन् । प्रसंग गत २ गतेको हो...
  • रोकिएन हायातको मनपरी

    काठमाडौं । २७ वर्षअघि अर्थात् २०४९ सालदेखि आफूखुुसी गर्दै आएको तारागाउँ रिजेन्सी होटल्स लिमिटेडको मनपरी अझै रोकिएको छ । होटलले फेरि आफूखुसी सम्पत्ति तथा दायित्व मूल्यांकन (डीडीए) गराउने चलखेल सुरु गरेको छ । घाटा देखाउँदै नेपाल सरकारको लगानी ३९.६७ प्रतिशतबाट घटेर ९.०१ प्रतिशत घटाएको हायातले फेरि चलखेल सुरु गरेको हो...

चक्रपथ

बीजकोयाका हाकिमको यो हर्कत

काठमाडौं । प्रजनन पिँढी बीजकोया स्रोत केन्द्र बन्दीपुर तनहुँका हाकिम शंकरप्रसाद न्यौपानेको चर्तिकलाले सीमा नाघेको छ । अवकाशको केही महिना बाँकी रहँदा वरिष्ठ बाली संरक्षण अधिकृतको हैसियतमा रहेका उनले अनियमिता र भ्रष्टाचारको शृंखला नै चलाएको भन्दै सर्वत्र गुनासो आएको छ । माहुरी, च्याउ, रेशम खेतीलगायत बालीको विकास, विस्तार र अनुसन्धानसमेतको...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

‘गीता’ को राजनीति

कुनै वैचारिक मुद्दाका आधारमा नभई व्यक्तिगत टकरावको उत्पत्ति हुँदा विभाजनको पीडा झेल्ने नेपालका सीमित राजनीतिक दलमा पूर्वपञ्चहरूको पार्टी राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले बदनामी कमाउँदै आएको छ । विभाजन र एकताको अनेक अभ्यास गरिसकेको सो पार्टी पछिल्लो समय फेरि एकताको सूत्रमा बाँधिएको छ । पछिल्लो समय तीन समूहमा विभाजित राप्रपा केही दिनपूर्व...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

फरक स्वरध्वनि

तीन दशकयता कविता–कर्म र साधनामै व्यस्त छन्, वीरु बाङ्देल । सिक्किमका बासिन्दा बाङ्देलले नेपाली भाषामा उम्दा काव्य सिर्जना गरेर पृथक पहिचान बनाउँदै आएका छन् । कवितालाई नै लेखनको मूल विषय बनाएका उनले आजको समाज र राजनीतिक परिस्थितिहरूको भित्री यथार्थको अभिव्यक्ति धेरै नै प्रभावशाली ढंगले पस्किँदै आएका छन् । उनको पछिल्लो...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा

  • चिरायुको कर्जा फाइल किन गायब ?

    काठमाडौं । पदीय दुरुपयोगको चरम नमुना हेर्नुपरे नेपाल राष्ट्र बैंकका डेपुटी गभर्नर चिन्तामणि सिवाकोटीले आफू पदमा रहँदा गरेका अनियमित कार्यहरू हेरे पुग्छ । विगतमा आफूले गरेका अनियमित कार्यहरूबाट सफाइ पाएको दाबी सिवाकोटीले गरे पनि कतिपय कसुरमा भने उनीमाथि कारबाही भएको छैन । डेपुटी गभर्नर भएपछि सिवाकोटीले चिरायु अस्पतालको कर्जा प्रवाह...
  • म्याट्रेस खरिदको १५ करोड फ्रिज हुने खतरा

    काठमाडौं । सरकारले दिएको पैसा समयमा नै खर्च गर्न नसक्दा नेपाल प्रहरीको म्याटेस खरिदका लागि छुट्याएको १५ करोड ४० लाख रुपैयाँ फ्रिज हुने अवस्था देखिएको छ । आर्थिक वर्ष सकिन अब चार महिना मात्र बाँकी छ । यो चार महिनामा नेपाल प्रहरीले खरिद गर्न सक्ने अवस्था नरहेको बताइन्छ । यो...
  • मुद्दती खाताको परिचय नै फे¥यो एनआईसीले

    काठमाडौं । एनआईसी एसिया बैंकले मुद्दती खातामा उच्च ब्याजदर सँगै २१ लाख रुपैयाँसम्मको बिमा सुविधा पनि दिँदै आएको छ । सर्वाधिक उच्च ब्याजदर पाइने खाताका रूपमा चिनिएको मुद्दती निक्षेप खातामा एनआईसी एसिया बैंकले न्यु सुपर चामत्कारिक मुद्दती निक्षेप खाता खोलेकै आधारमा बिमा सुविधा पनि थप गरेको हो । यसअघि विभिन्न...