14th December 2019, Saturday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

समान पीडा



शिव रेग्मीले सिंगो जीवन नेपाली भाषा–साहित्यको प्रवद्र्धनमा बिताए । भाषा–साहित्यसँग जोडिएका खोज–अनुसन्धानमूलक कार्यमा उनको गहिरो अभिरुचि रह्यो । त्यही अभिरुचिले डोरिँदै जाँदा उनले बाँचुन्जेलको समय नेपाली भाषामा प्रकाशित साहित्यिक पत्रपत्रिका संकलन गर्नमा खर्चिए । उनको संकलनमा महŒवपूर्ण भाषा–साहित्यका ठेलीहरू छन् । तर, केही वर्षपूर्व उनको निधन भएसँगै नेपाली भाषा–साहित्यका नयाँ–पुराना गहन सामग्री सम्हाल्ने जिम्मा अहिले उनकी सुपुत्रीको काँधमा आएको छ ।
हबिब तनवीर भारतीय नाट्य जगत्का प्रख्यात र प्रतिबद्ध रंगकर्मी हुन् । करिब आधा शताब्दी नै भारतीय रंगमञ्चमा सक्रिय रहेका तनवीरले बाँचुन्जेलसम्म सयौं किताब बटुले, चिठीपत्र, नाटक र डायरीहरू लेखे । एक दशकअघि नै बितिसके उनी । उनकी सुपुत्री नगीन तनवीरले आफ्नो पिताको देहावसानपछि अलपत्र परेका तिनै किताब, चिठीपत्र, नाटक र डायरीहरूलाई सुरक्षित÷संरक्षित राख्न कदम उठाइन् ।
नेपाली साहित्यिक पत्रपत्रिकाको इतिहास जोगाएर राख्ने रेग्मीकी सुपुत्री र भारतीय रंगमञ्चका अग्ला धरोहर तनवीरकी सुपुत्रीले आफ्ना पिताको योगदानलाई अक्षुण्ण राख्न गरेका प्रयत्न अरू स्रष्टा, सर्जक र अनुसन्धानकर्ताका सन्ततिका लागि राम्रो सिकाइ हुन सक्छ । तर, आफ्ना अग्रजका देनलाई सम्हाल्ने–सजाउने कार्यमा ऊर्जा खर्चिंदा यी दुवै सर्जकका सन्तानले भोग्नुपरेका पीडा भने समान नहोला भन्न सकिँदैन । किनभने, कुनै ऐतिहासिक सामग्री जोगाएर राख्नु त्यति सहज कार्य छैन । शिशुहरूलाई जस्तै स्याहार–सुसार र हेरचाह गर्नुपर्छ, माया अर्पिनुपर्छ, घामपानीबाट बचाउनुपर्छ, कुनै ऐतिहासिक दस्तावेजलाई वर्षौंसम्म जोगाएर राख्नका निम्ति । यो कठिन कार्य हो ।
यी दुवै सर्जकका सुपुत्रीको सोच पनि समान नै देखिन्छन् । केही वर्षपूर्व एक भारतीय पत्रिकामा हबिब–पुत्री नगिनले ती ऐतिहासिक दस्तावेजहरू कुनै संस्थालाई सुम्पिने विचार राखेकी थिइन् । उनले विचार गरेकी थिइन्– भारतका चर्चित संस्थाहरू राष्ट्रिय नाटक विद्यालय र इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय कलाकेन्द्रलाई सुम्पिने । रेग्मी–पुत्रीले पनि त्यस्तै सोच–विचार कल्पेका पत्रकार रमण घिमिरेले एकाध दिनअघि एक आलेखमा उल्लेख गरेका थिए । हुन पनि परिवारका सदस्यहरूमा आफ्ना अग्रजले जीवनभर लगानी गरेका चिज संरक्षित तरिकाले राख्ने चाहना नहोला भन्न सकिँदैन । तर, भावनाले मात्र काम गर्दैन । कुनै एक व्यक्ति वा परिवारले ऐतिहासिक–महŒवपूर्ण दस्तावेजहरू संरक्षित रूपमा राख्न अनेक समस्या झेल्नुपर्ने हुन सक्छ । दैनिक जीवन सञ्चालन÷यापनका निम्ति समय र ऊर्जा अन्यत्रै लगानी गर्नुपर्ने बाध्यताबीच त्यस्ता दस्तावेजहरूलाई स्याहारेर बस्नु कष्टप्रद कार्य हो ।
प्रश्न उब्जिन्छ– त्यसो भए यस्ता कार्यमा के राज्यले संरक्षण गर्न तत्परता देखाउला ? वा कुनै गैरसरकारी निकाय अर्थात् पुस्तकालयहरूले त्यस्ता सामग्रीहरूलाई जतन गर्ने दिशातिर कदम उठाउला ? चाह्यो भने राज्य वा कुनै निजी पुस्तकालयले संरक्षण गर्ने दायित्व उठाउन सक्छन् । तर, त्यसका निम्ति मुख्यतः राज्य वा कुनै पुस्तकालय कति गम्भीर र जिम्मेवारीबोधको भावनाले ओतप्रोत छ भन्ने कुरा हो ।
राज्यले तत्परता देखायो भने नहुने भन्ने केही छैन । राष्ट्रिय पुस्तकालयकै सन्दर्भलाई उप्काउन सकिन्छ । २०७२ साल वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पले राष्ट्रिय पुस्तकालयको भवन भत्किन पुग्यो । सो भवन भत्किएपछि सो पुस्तकालयमा रहेका हजारौं पुस्तक, पत्रपत्रिका, जर्नललगायत महŒवपूर्ण सामग्रीहरू अलपत्र छन् अझै । नयाँ पुस्तकालय भवन निर्माण गरेर अलपत्र परेका पुस्तक÷पत्रपत्रिकाहरूको संरक्षण गर्न राज्य अझै चुकेको देखिन्छ । तर राष्ट्रिय पुस्तकालय सरकारले एक व्यक्तिको पुस्तकालय किनेर स्थापना गरेको इतिहास हामीसामु ज्युँदै छ । राणाकालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरका कुलगुरु हेमराज शर्माको पुस्तकालयलाई नै सरकारले किनेर राष्ट्रिय पुस्तकालयको रूप दिइएको थियो । ती पुस्तकहरू अहिले राष्ट्रको सम्पत्ति र सम्पदाका रूपमा रहेकोमा दुईमत छैन ।
कुनै नागरिकले सोख, पठन–अभिरुचि वा आफ्नो खोज–अनुसन्धानका निम्ति महŒवपूर्ण दस्तावेजहरू संगृहीत गर्न सक्छन् । तर, सोख वा अरु कारणले संग्रह गरेका चिजहरू नै अन्ततः बौद्धिक सम्पत्तिको रूपमा बदलिन पुग्छन् । त्यस्ता सामग्रीहरू उसका परिवारका निम्ति घाँडो त नबन्ला तर परिवारका सदस्यहरूले राज्य वा कुनै विश्वासिला निजी पुस्तकालयलाई दिने चाहना राख्छन् भने त्यसलाई स्वीकार गर्नु बुद्धिमानी नै हुने देखिन्छ । ऐतिहासिक महŒवका पुस्तक–पत्रपत्रिका वा अरू सामग्रीहरू सुरक्षित राख्नुको अर्थ भविष्यका पुस्ताका लागि बौद्धिक सम्पत्ति र खुराक सञ्चयन गर्नु पनि हो ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको घरलाई संग्रहालयमा बदल्ने सरकारको प्रयत्नलाई सबैले सराहना गरे । त्यो आवश्यक पनि थियो । राष्ट्रका एक महान् प्रतिभाको घरलाई जीर्णोद्धार गरेर संग्रहालयका रूपमा विकास गर्ने कार्य स्तुत्य छ । अब शिव रेग्मी वा उनीजस्ता अरू सर्जक–अनुसन्धानकर्ताले गरेका प्रशंसनीय कार्यको उचित कदर गर्ने दिशातिर पनि राज्यले कदम चाल्नु वाञ्छनीय देखिन्छ । यस्तो कार्यमा विलम्ब नगरी तदारुकता अपनाउनेतिर लाग्नु उचित नै हुने देखिन्छ ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

चक्रपथ

सुरज भए झनै निष्क्रिय

ShareTweet काठमाडौं । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री योगेश भट्टराई नेपाल भ्रमण वर्ष–२०२० लाई सफल तुल्याउन अचेल दिनरात खटिइरहेका छन् । भ्रमण वर्ष नजिकिँदै- ...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

कसरी बिर्सिए यिनी ?

ShareTweet पञ्चायती कालरात्रिलाई भोगेका सर्जकहरूले त्यो निरंकुश व्यवस्थालाई लल्कार्ने आधार बनाए, सिर्जनालाई । सिर्जनाका अनेक माध्यममध्ये तत्कालीन समयमा सशक्त मानिन्थे,- ...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

हिन्दु देवताको शल्यक्रिया

ShareTweet क्रिस्टोफर कडबेलले भनेका थिए, ‘धर्म एक मिथ्या सूर्य हो, जो दिग्भ्रमित मानिसहरूको वरिपरि परिक्रमा गर्दछ ।’ हुन पनि, मानव जातिको उत्पत्तिकालदेखि नै धर्मको- ...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा