3rd April 2020, Friday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

विकासमा पञ्चायती भूत

विकासमा पञ्चायती भूत

पञ्चायतकालमा तीन चरणमा विकासका काम हुन्थे । पहिलो चरणमा असारे काम गरिन्थ्यो । असारे काम किन भनेको के हो भने बजेट पेस गर्ने काम पनि असारमा हुन्थ्यो । बजेट खर्च पनि असारमा नै हुने गथ्र्यो । असारमा काम गरेपछि पूरा काम गर्नुपर्दैनथ्यो । अलिअलि काम गरेजस्तो ग¥यो अनि पानीले बगायो या बाढीले लग्यो या वर्षाले असर ग¥यो भनेपछि खेल खत्तम, बजेट हजम भइहाल्ने । त्यही भएर असारे काम या असारे विकास भनिएको हो ।
पञ्चायतकालमा अर्को विकासचाहिँ राजाको सवारीको बहानामा हुन्थ्यो । राजाको सवारीको बेलामा राजालाई देखाउन विकास गतीविधी तीव्र गरिन्थ्यो । विशेषगरी वर्षैपिच्छे देशका विभिन्न विकास क्षेत्रमा राजाको भ्रमण हुने गथ्र्याे । काम गर्नेचाहिँ राजै हुन भन्ने देखाउन त्यही ठाउँमा मात्र विकास गरिन्थ्यो । जति पनि विकास बजेटहरू तिनै ठाउँमा खन्याउने काम हुन्थ्यो । जहाँ महाराजा पुग्छन् त्यही विकास । त्यो काम पनि स्वाभाविक ढंगले होइन हतारमा हुन्थ्यो । हतारको काम लतार हुन्थ्यो । राजा पुग्दा सबै टिलिक्क हुन्थे । राजा फर्केपछि त्यहाँका पञ्चहरू झिलिक्क हुन्थे । यसैलाई सवारी विकास भनिन्थ्यो ।
त्यतिबेला देशमा नीति कार्यक्रम पनि बन्थ्यो । योजना आयोग पनि हुन्थ्यो । योजना सर्वेक्षण भएर र बजेट पनि बन्थ्यो । वार्षिक कार्यक्रममा योजना छनोट पनि हुन्थ्यो, तर कार्यान्वयन भने सधैं अनिश्चित हुन्थ्यो । त्यसकारण, के हुन्थ्यो भने समयसमयमा राजाबाट हुने आदेश र हुकुम प्रमांगी । बीचबीचमा महाराजबाट हुकुम प्रमांगी भयो भने सारा बजेट कार्यक्रम चौपट हुन्थ्यो । सबै नियमित कार्यक्रमका स्रोतसाधन हुकुम प्रमांगीतिर जान्थ्यो । हुप्रबाट आएका योजना भनेका सेवकहरूका हुन्थे । सेवकहरूलाई कसैले केही भन्ने कुरा भएन । कतै काम हुन्थे, कतै नाम मात्र हुन्थे, कतै दाम हुन्थे । यस्तै विकास हुन्थे । अहिले पनी यस्ता तिनै खाले विकास चालू छन् । रोकिएका छैनन् । पहिले एकजनाको हुकुम आउँथ्यो । अहिले त बजेटका भान्से पनि असंख्य छन् । कति हुन् कति । केन्द्रबाट कमसेकम ५ सय थानले रजधज गर्दछन् । प्रदेशमा ७ सयभन्दा माथि छन् । स्थानीय तहको कुरा गरी साध्य छैन । तिनले बजेटमा पार्ने असर कति हो । कन्टिजेन्सी र अनुगमनका नाममा हुने खर्च कती हो । कमिसनको चक्कर, नजरानाको चलखेल अनि अरू अरू के के । अचम्म छ । साँच्चिकै विकासको परिणाम त कताकता अहिले पनि कुरा उही छ । यसले व्यापक सुधारको माग गरिरहेको छ ।
विकास भनेको नियमित प्रक्रिया हो । यसलाई गति दिन सकिन्छ । योजनाबद्ध विकास प्रयासका माध्यमबाट तीव्रता दिन सकिन्छ । योजना छनोट र सञ्चालनमा स्पष्टता र पारदर्शिताका माध्यमबाट विकासलाई व्यवस्थित प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ । तर, चमत्कार गर्न भने व्यापक जनपरिचालन गर्नु अनिवार्य छ । व्यापक जनपरिचालनबिना सीमित व्यक्तिका प्रयासले विकास प्रक्रियामा छलाङ मार्नचाहिँ कठिन हुन्छ । अहिलेको हाम्रो विकास प्रक्रियासमेतमा जनता सामेल भइरहेको अवस्था होइन । अहिले हामीले भनिरहेको विकास तीन तहका सरकारले गर्ने बजेट खर्चको परिणाम मात्र हो ।
हाम्रो जस्तो देशको विकासको पहिलो पाइला के हुनुपर्दछ, त्यसमा स्पष्टता हुनु आवश्यक छ । मलाई लाग्छ, हामीले हाम्रो कृषि उत्पादन बढाउने, उत्पादन वृद्धिका माध्यमबाट आयात घटाउने र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्ने कुरा प्राथमिक हुनुपर्दछ । दलाल पुँजीको प्रभाव घटाउने र राष्ट्रिय पुँजीको विकासका लागि नीतिगत संरक्षणको नीति लिने काम गर्नुपर्दछ । राष्ट्रिय विकासमा विशेष आयाम ल्याउन शिक्षा, स्वास्थ्य, तथा सामाजिक सुरक्षाको क्षेत्रमा विशेष कार्यक्रमको घोषणा गर्दै आमजनतालाई उत्पादन वृद्धि तथा विकास प्रयासमा सामेल हुन आह्वान गर्नुपर्दछ । आमजनताको चाहनालाई प्राथमिकतामा राखी उनीहरूलाई नै परिचालन गरेर अघि बढ्ने नीति लिनुपर्दछ ।
गरेपछि पो केही हुन्छ । नगरीकन के हुन्छ र ? कुराले चिउरा भिज्दैन । श्रम नगरी फल आउने होइन । ठगी धन्दा सधै चल्दैन । सजिलो पेसा पनी अस्थायी हो । प्रगतिका लागि त उत्पादनमै लाग्नुपर्छ । उत्पादन गर्ने एजेन्डा नै अघि बढाउनुपर्दछ । हाम्रोतिरबाट जनमुखी, उत्पादन मुखी र जनतालाई आकर्षण गर्ने र जनपरिचालन गर्ने खालका योजना अघि बढ्न सकेको देखिँदैन । हाम्रो तर्फबाट अघि सारिएका प्रायः योजना प्रचारवादी, आयातमुखी र खर्चप्रधान मात्र रहेका छन ।
बारा पर्सा रौतहट सहितका उखु उत्पादक किसानले अहिलेसम्म विकल्प पनि पाएनन, निकास पनि भेट्टाउन सकेका छैनन् । झापाको सुपारी कहिले अल्मलिने र कहिले कुहिनुपर्ने दशाबाट मुक्त हुन सकेको छैन । इलामको अलैंचीले आशा मार्न थाल्यो । अनि चिया मजदुर खुस छैनन् । चिया किसानमा समेत आकर्षण घटिरहेको छ भन्ने समाचार आइरहेका छन् । स्वयं पर्यटनले पनि नयाँ आकर्षण थप्न सकेको छैन । मोरङका जुट किसानको निराशामा कुनै आशा भरिएको छैन । सिन्धुली र रामेछापमा प्रसिद्ध जुनारको अवस्थामा कुनै सुधार भएको छैन । गोर्खा, स्याङ्जासहित देशका विभिन्न भागमा उत्पादन हुने सुन्तला प्रशोधनको बाटो खुलेको छैन । मुस्ताङ र जुम्लाको स्याउ बारीमै सड्ने समस्या यथावत् छ । कर्णालीको यार्चागुम्बाको पोजिसनमा कुनै परिवर्तन आएको छैन ।
मुढेजस्ता धेरै ठाउँको आलुले कोल्ड स्टोरसमेत पाएको छैन । केही दिन भारतबाट प्याज आउन बन्द हँुदा हाहाकार हुन्छ । हाम्रो विकासको मुख कता फर्केको छ त ? अलिकति समीक्षा गर्ने हो कि ? आजभन्दा २० वर्षपहिले हामी दालचामल निर्यात गथ्र्याैं अहिले के–के कति आयात गर्छौं । आज हामी ठूलो मात्रामा खाद्यान्न आयात गर्ने ठाउँमा पुगेका छौं । माला लगाउने फूल, कोदो र फापरसमेत आयात गर्ने ठाउँमा पुगेका छौं हामी । दूधमा आत्मनिर्भर हँुदै छौं, तर लागत मूल्यले हामीलाई विस्थापित गर्ने खतरा बढिरहेको छ । कुखुरा र कुखुराको फुलको अवस्था त्यस्तै छ । कृषि उत्पादनमा आधुनिक प्रविधि भिœयाउने र उत्पादन लागत घटाउने कार्यमा हाम्रो ध्यान जानु आवश्यक छ । तर, त्यतातिर हामी त्यति गम्भीर छौं जस्तो लाग्दैन । जनताले महसुस गर्नेगरी काम भएको पनि पाइँदैन ।
नेपालको विकासको महŒवपूर्ण क्षेत्र पर्यटन हो । पर्यटन विकासको मूल आधार सडक पूर्वाधार भर्खर डिजाइनिङको चरणमा छ । अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कको मूल आधार हवाई यातायातले बजार लिन सकेको छैन । हाम्रो नेपाल वायुसेवा निगमले आफूलाई भरपर्दो बनाउन सकेको छैन । त्रिभुवन विमानस्थल धान्नै नसक्ने ठाउँमा पुग्दा पनी निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल भन्दा ‘चुवानडाँडा विमानस्थल हाम्रो प्राथमिकतामा पर्छ’ । पूर्व–पश्चिम राजमार्गभन्दा अरू मार्गहरू फोर–लेन बनाउने कुरा प्राथमिकतामा पर्छन् ।
राजधानीमा आकर्षण थप्ने, विशेष पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा सुधार गर्ने कार्यभन्दा आफ्ना निर्वाचन क्षेत्रमा बजेट तान्ने कुरामा मात्र चिन्ता र चासो छ हामीलाई । कसरी विकासले गति लिने हो त ।
विकासमा गति दिन र विकासमा नयापन ल्याउन सर्वप्रथम हाम्रो सोच र चिन्तन राष्ट्रिय हुनुपर्दछ । हाम्रो मन फराकिलो बनाउनुपर्दछ । हामीले आफ्नो र अर्को भन्ने खालको भेद गर्न छोड्नुपर्दछ । हामीले स्वयंलाई आफू, आफ्ना वरिपरिका र आफ्नो गुटका लागि भन्दा देश र सामाजिक परिवर्तनका लागि काम गर्न तयार हुनुपर्दछ । सबै खालका स्वार्थ त्यागेर अघि आउन तयार हुनुपर्दछ । अन्यथा, विकास गफ मात्र हुनेछ या पञ्चायती कालमा जस्तै असारे विकास र हुकुमी विकासमा परिणत हुन्छ ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

  • प्रदेश प्रमुखकसँग राष्ट्रपति रुष्ट

    काठमाडौं । संवैधानिक भूमिका र पदीय मर्यादालाई बिर्सिंदै राजनीतिक दलका प्रमुखको निवासमा पुगेर मागपत्र पेस गरेको सूचना पाएपछि राष्ट्रपति विद्या भण्डारी प्रदेश प्रमुखहरूसँग रुष्ट भएकी छन् । प्रदेश प्रमुखहरूको त्यस्तो कदमले लज्जाबोध गराएको भन्दै संविधानविद्ले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् भने आमनागरिकसमेत आक्रोशित भएका छन् । प्रसंग गत २ गतेको हो...
  • रोकिएन हायातको मनपरी

    काठमाडौं । २७ वर्षअघि अर्थात् २०४९ सालदेखि आफूखुुसी गर्दै आएको तारागाउँ रिजेन्सी होटल्स लिमिटेडको मनपरी अझै रोकिएको छ । होटलले फेरि आफूखुसी सम्पत्ति तथा दायित्व मूल्यांकन (डीडीए) गराउने चलखेल सुरु गरेको छ । घाटा देखाउँदै नेपाल सरकारको लगानी ३९.६७ प्रतिशतबाट घटेर ९.०१ प्रतिशत घटाएको हायातले फेरि चलखेल सुरु गरेको हो...
  • दलाली गर्दै, पुरस्कार दिँदै

    काठमाडौं । साहित्यका नाममा दलाली गर्नेहरूको हामीकहाँ कमी छैन । लामो समयदेखि विभिन्न शक्तिकेन्द्र र व्यक्तिहरूलाई प्रभावमा पारेर साहित्यकै नाममा दलाली गर्दै आएको नइ प्रकाशनले राखेका विभिन्न पुरस्कारहरूको स्रोतहरू के हुन् भन्नेचाहिँ अहिलेसम्म गुपचुप नै देखिन्छ । नरेन्द्रराज प्रसार्इं र इन्दिरा प्रसाईंले दुई दशकअघि स्थापना गरेको नइ प्रकाशनले हरेक व्यवस्था...

चक्रपथ

बीजकोयाका हाकिमको यो हर्कत

काठमाडौं । प्रजनन पिँढी बीजकोया स्रोत केन्द्र बन्दीपुर तनहुँका हाकिम शंकरप्रसाद न्यौपानेको चर्तिकलाले सीमा नाघेको छ । अवकाशको केही महिना बाँकी रहँदा वरिष्ठ बाली संरक्षण अधिकृतको हैसियतमा रहेका उनले अनियमिता र भ्रष्टाचारको शृंखला नै चलाएको भन्दै सर्वत्र गुनासो आएको छ । माहुरी, च्याउ, रेशम खेतीलगायत बालीको विकास, विस्तार र अनुसन्धानसमेतको...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

‘गीता’ को राजनीति

कुनै वैचारिक मुद्दाका आधारमा नभई व्यक्तिगत टकरावको उत्पत्ति हुँदा विभाजनको पीडा झेल्ने नेपालका सीमित राजनीतिक दलमा पूर्वपञ्चहरूको पार्टी राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले बदनामी कमाउँदै आएको छ । विभाजन र एकताको अनेक अभ्यास गरिसकेको सो पार्टी पछिल्लो समय फेरि एकताको सूत्रमा बाँधिएको छ । पछिल्लो समय तीन समूहमा विभाजित राप्रपा केही दिनपूर्व...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

फरक स्वरध्वनि

तीन दशकयता कविता–कर्म र साधनामै व्यस्त छन्, वीरु बाङ्देल । सिक्किमका बासिन्दा बाङ्देलले नेपाली भाषामा उम्दा काव्य सिर्जना गरेर पृथक पहिचान बनाउँदै आएका छन् । कवितालाई नै लेखनको मूल विषय बनाएका उनले आजको समाज र राजनीतिक परिस्थितिहरूको भित्री यथार्थको अभिव्यक्ति धेरै नै प्रभावशाली ढंगले पस्किँदै आएका छन् । उनको पछिल्लो...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा

  • चिरायुको कर्जा फाइल किन गायब ?

    काठमाडौं । पदीय दुरुपयोगको चरम नमुना हेर्नुपरे नेपाल राष्ट्र बैंकका डेपुटी गभर्नर चिन्तामणि सिवाकोटीले आफू पदमा रहँदा गरेका अनियमित कार्यहरू हेरे पुग्छ । विगतमा आफूले गरेका अनियमित कार्यहरूबाट सफाइ पाएको दाबी सिवाकोटीले गरे पनि कतिपय कसुरमा भने उनीमाथि कारबाही भएको छैन । डेपुटी गभर्नर भएपछि सिवाकोटीले चिरायु अस्पतालको कर्जा प्रवाह...
  • म्याट्रेस खरिदको १५ करोड फ्रिज हुने खतरा

    काठमाडौं । सरकारले दिएको पैसा समयमा नै खर्च गर्न नसक्दा नेपाल प्रहरीको म्याटेस खरिदका लागि छुट्याएको १५ करोड ४० लाख रुपैयाँ फ्रिज हुने अवस्था देखिएको छ । आर्थिक वर्ष सकिन अब चार महिना मात्र बाँकी छ । यो चार महिनामा नेपाल प्रहरीले खरिद गर्न सक्ने अवस्था नरहेको बताइन्छ । यो...
  • मुद्दती खाताको परिचय नै फे¥यो एनआईसीले

    काठमाडौं । एनआईसी एसिया बैंकले मुद्दती खातामा उच्च ब्याजदर सँगै २१ लाख रुपैयाँसम्मको बिमा सुविधा पनि दिँदै आएको छ । सर्वाधिक उच्च ब्याजदर पाइने खाताका रूपमा चिनिएको मुद्दती निक्षेप खातामा एनआईसी एसिया बैंकले न्यु सुपर चामत्कारिक मुद्दती निक्षेप खाता खोलेकै आधारमा बिमा सुविधा पनि थप गरेको हो । यसअघि विभिन्न...