18th February 2020, Tuesday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

वैचारिक ताप

निबन्ध विधालाई निरन्तर पछ्याउँदै रचना–कर्ममा निमग्न स्रष्टा हुन्, माधव काफ्ले । राजनीति, समाज र संस्कृतिलगायत क्षेत्रहरूमा देखिएका संगत–विसंगत पक्षहरूलाई उनले लेखन–कार्यमा समेट्दै आएका छन् । उनको पछिल्लो निबन्ध–कृति ‘लाक्षागृह’मा उनले पूर्ववर्ती दुई निबन्ध–सँगालो ‘लिगलिग कोट’ र ‘जीवन एउटा थोत्रो स्क्रिन’मा जस्तै आफू बाँचेको परिवेशका गहनदेखि सामान्य घटनाक्रमहरूलाई ‘नोटिस’ गर्न चाहेका छन् ।
‘मौलिकता’मा संसारमा कुनै पनि चिज मौलिक नरहेको ठम्याइ गर्न खोेजेका छन् उनले । आज जसले आफ्नो सिर्जनालाई मौलिक रहेको प्रचार गरे पनि पूर्ववर्ती समाज र व्यक्तिहरूले त्यसको प्रयोग गरिसकेको हुँदा मौलिकताको कुरा गर्नुको अर्थ नरहेको निचोड निकाल्छन् उनी । नयाँ स्रष्टाले मौलिक रचना सिर्जना गर्न पूर्ववर्ती स्रष्टाहरूका सिर्जनालाई गहन अध्ययन गर्नुपर्ने सुझाव पनि उनी दिन चाहन्छन् । ‘सम्पादनको शक्ति’मा भने कुनै पनि सर्जकको कोरा सिर्जनालाई झकिझकाउ पार्ने कला सम्पादकहरूसँग हुने तथ्यप्रति बोध गराउन चाहेका छन् । आफूसँग संगत भएका साहित्यिक पत्रिकाका केही सम्पादकहरूसँगको अनुभव पस्किँदै उनले सम्पादकलाई यस्तो उपमा दिएका छन्, ‘सम्पादक भनेका पारसमणि हुन् ।’
‘सैलुङ’ उनको स्मृतिसँग जोडिएको निबन्ध हो । बाल्यकालीन दिनहरूमा आफूले हरेक दिन देख्ने गरेको उच्च पहाडी भूभाग सैलुङलाई सम्झेर उनी आह्लादित बन्न पुगेका छन् । ‘ऐना’ भने हरेक क्षेत्रमा व्याप्त भ्रष्ट मनोवृत्तिलाई नंग्याउन उद्यत देखिन्छ । सामान्य वेतन थाप्ने कर्मचारीहरूले सहरमा गगनचुम्बी महल ठड्याउनुमा के भ्रष्ट आचरणले निर्देश गरेको छैन ? यस्तो प्रश्न उठाएका छन् उनले । र, भ्रष्ट चरित्र बोकेकाहरूले देश र समाजलाई रित्याउँदै लगेकोमा चिन्तासमेत प्रकट गरेका छन् ।
‘सर्पहरूको संगीत’मा तिखो कटाक्ष अंकित छ । सर्पहरूको आचरण, स्वभाव र प्रवृत्तिका हरेक अंशलाई केलाउनतिर उद्यत रहे पनि त्यो निबन्धले मान्छेको आवरणभित्र लुकेर बसेको सर्प–प्रवृत्तिमा माथि निखर व्यंग्य वाण सोझ्याएका छन् । एउटा पंक्ति हेरौं, ‘बाँच्नु जीवनको एउटा आधार र डस्नु उनीहरूको रंगीन परम्परा भएकाले पनि समयको यति लामो प्रवाहमा हेलिँदा उनीहरू परम्पराबोधबाट पृथक् भएर अगाडि बढ्न सकिरहेका छैनन् अथवा खोजिरहेका छैनन् ।’ उनका दुई दर्जनजति निबन्धहरूले जीवनका नैतिक मूल्य र मान्यताहरूलाई चित्रांकित गर्न खोजेका छन् ।
हरेक रचनामा अनुभवसिद्ध विश्लेषण गर्ने उनको खुबी र दक्षताले उनको निबन्धकारिता समकालीन सर्जकहरूभन्दा केही पृथक् लाग्छन् । उनी हरेक घटनामा लुकेर बसेको नैतिक मूल्यलाई मूल्यांकन गर्छन् । तर, लामो वाक्य–संरचनाले भने कतिपय निबन्धलाई बोझिलो बनाएको छ । एउटा उदाहरण हेरौं, ‘पाकेको बेल पाएर हर्ष न बिस्मात् हुन पुगेको लाचार कागझैं गरिबीको आकण्ठ भासमा डुबेका निसहाय मानिसलाई भोकको खग्रासले खँगारेर आच्छु–आच्छु पार्दै हिँडेको हुनाले पनि खाली पेटको सकसले शिथिल हुन पुगेको दरिद्र घडमा कसैले वास्ता राख्न नसकेको हुन सक्छ ।’
अतः उनका रचनाहरूमा सुस्पष्ट रूपमा वैचारिक उत्तेजनाको ताप देख्न सकिन्छ । राष्ट्र, समाज र व्यक्तिहरूमा बदलिँदै गएका परिवेशको रेखांकन नियाल्न सकिन्छ । सहजै भन्न सकिन्छ, आफ्ना सिर्जनाहरूले उनलाई एक सजग, संवेदनशील र मानवीय सरोकारप्रति चिन्तित विचारकका रूपमा स्थापित तुल्याएको छ ।
कृति ः लाक्षागृह
विधा ः निबन्ध
निबन्धकार ः माधव काफ्ले
प्रकाशक ः अभिव्यक्ति प्रकाशन
पृष्ठ ः २१६
मूल्य ः २५०।–

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

  • सामान्यमा आफ्नै हात जगन्नाथ

    काठमाडौं । रोजेको आकर्षक ठाउँमा जाने इच्छा प्रायः सबै कर्मचारीको हुन्छ । कतिपय कर्मचारी त पहुँच नपुगेकै कारण वर्षौंदेखि दुर्गम र अनाकर्षक ठाउँमा बस्दै आएका छन् । वर्षौंदेखि घरपरिवारसँग टाढिएर बस्नुपरेको धेरै दर्दनाक पीडा छन् । तर, सामान्य प्रशासन मन्त्रालयमा बसेका केहीले भने आफ्नो सरुवा पनि भनेको ठाउँमा आफैंले गरेर...
  • हिमालयन बैंकमा होडबाजी

    काठमाडौं । हिमालयन बैंकमा राणा, श्रेष्ठ, खेतान र पाण्डे समूहबीचको विवाद उत्कर्षमा पुगेको छ । आज बुधबार हुने साधारणसभाबाट राणा र श्रेष्ठ समूहको एकाधिकार तोड्न खेतान समूह सक्रिय भएको छ । एन ट्रेडिड्र कम्पनी प्रालि झम्सिखेलका तर्फबाट अध्यक्ष बनेका मनोजबहादुर श्रेष्ठ र आभा इन्टरनेसनलन प्रालि थापाथलीका तर्फबाट बैंकका प्रमुख कार्यकारी...
  • खरिपाटीमा ‘कोरोना’को त्रास

    काठमाडौं । कोरोना भाइरसबाट संक्रमित मुलुक चीनबाट फर्काइने नागरिकलाई राख्न भक्तपुरको खरिपाटीस्थित नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको तालिम केन्द्र छनोट गरिएसँगै कर्मचारीहरूमा आतंक मच्चिएको छ । चीनबाट फर्काइने नागरिकलाई राख्न तीनचार ठाउँबारे छलफल चले पनि अन्ततः खरिपाटीमा नै राख्ने टुंगोमा सरकार पुगेको हो । सो स्थान सुरक्षित रहेको हुँदा सरकारले क्वारेन्टाइन राख्ने...

चक्रपथ

फागुनबाट नेकपाको विशेष अभियान

पार्टी प्रवेश, ¥यालीदेखि जनसभभासम्मको योजना काठमाडौं । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) ले फागुन १ बाट पार्टी एकता सुदृढीकरण र जनसम्बन्ध विस्तार विशेष अभियान सञ्चालन गर्ने भएको छ । खासगरी पाँचमहिने कार्ययोजनासहित बनेको विशेष अभियान मूल रूपमा तीन महिना विशेष रूपले सञ्चालन गर्ने नेकपाको तयारी छ । गत १९ माघमा सम्पन्न...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

ढुंगे युगतिर डोर्याउने धृष्टता

केही दिनपूर्व, प्रदर्शनीमार्गको एउटा पुस्तक पसलको दराजमा सजाइएको एउटा पुस्तकमा आँखा प¥यो, जुन पुस्तक एकजना विदेशी लेखकले लेखेका थिए र जसमा उनले नेपालका हिमालीदेखि अरु भूभाग घुम्दाका अनुभवलाई उतारेका थिए । हरेक पुस्तक किन्दा छुट लिने बानी नै परिसकेको हुँदा पुस्तक बिक्रेतालाई सोधें, ‘यो पुस्तक किन्दा कति छुट पाइन्छ ?’...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

फरक स्वरध्वनि

तीन दशकयता कविता–कर्म र साधनामै व्यस्त छन्, वीरु बाङ्देल । सिक्किमका बासिन्दा बाङ्देलले नेपाली भाषामा उम्दा काव्य सिर्जना गरेर पृथक पहिचान बनाउँदै आएका छन् । कवितालाई नै लेखनको मूल विषय बनाएका उनले आजको समाज र राजनीतिक परिस्थितिहरूको भित्री यथार्थको अभिव्यक्ति धेरै नै प्रभावशाली ढंगले पस्किँदै आएका छन् । उनको पछिल्लो...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा

  • फोटोमा हारजितको फैसला

    काठमाडौं । ‘तपाईंहरू यही हुनुहुन्छ तर तपाईंहरूकै फोटो राजारानीको जस्तो गरी राखिएको छ । यो फोटो राख्ने सामान्तवादी प्रवृत्ति हो । राजावादी प्रवृत्ति भयो । यो फोटो निकाल्नुहोस्, यसपटक सक्नुहुन्न भने अर्कोपटक नराख्नुहोला ।’ नेकपा केन्द्रीय कमिटी बैठक चलिरह“दा केन्द्रीय सदस्य राजेन्द्र राईले उठेर यसरी कडा स्वरमा प्रतिवाद गरेपछि १५...
  • कुन पार्टीमा जालिन् शिवमाया ?

    काठमाडौं । कुनै हालतमा राजीनामा नदिने अडानमा रहेकी तत्कालीन उपसभामुख डा. शिवमाया तुम्बाहम्फेले पार्टी केन्द्रीय सदस्यको हैसियतमा क्रियाशील हुने इच्छा व्यक्त गरेकी छन् । तत्कालीन सभामुख कृष्णबहादुर महराले गरेको गल्तीको सजाय आफूलाई दिन लागिएको भन्दै तुम्बाहाम्फेले आफूले गल्ती गरेको लिखित कारण पार्टीले दिनुपर्ने सर्त राखेकी थिइन् । सभामुखमा उम्मेद्वारी दिने...
  • वैदेशिक रोजगार पत्रकार समाजमा थापा

    काठमाडौं । वैदेशिक रोजगार पत्रकार समाजको साधारणसभाले हरिबहादुर थापाको अध्यक्षतामा सर्वसम्मतिले नयाँ कार्यसमिति चयन गरेको छ । शनिबार राजधानीमा सम्पन्न समाजको साधारणसभाले मिडिया मिसनका सञ्चालक थापाको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय कार्यसमिति गठन गरेको हो । वैदेशिक रोजगार क्षेत्रमा कलम चलाउने सक्रिय सञ्चारकर्मीहरूको संस्थाका रूपमा समाज १० वर्षअघि स्थापना भएको हो ।...