27th May 2020, Wednesday

E-budhabar
Header Right Side NTC Advertisement

नदीको दोहन रोक

केही दिनअघि अवैध रूपले खोला उत्खनन गरेर बालुवा झिक्ने कार्यमा संलग्न उत्खनन–माफियाको विरोध गर्दा धनुषामा एक युवाले जीवन गुमाए । आफ्नै घर
नजिकको खोलामा अवैध तरिकाले बालुवा झिकिरहेका उत्खनन–माफियाहरूको प्रतिरोधमा उत्रिँदा दीलिप महतोले कल्कलाउँदो उमेरमै मृत्युवरण गरे । उनले नदी तथा खोलाको अवैध दोहन गर्दै आएका उत्खनन–माफिया विरुद्ध पहिलादेखि नै आवाज उठाउँदै आएका थिए । त्यसको दुःखद् परिणति उनको मृत्युमा गएर टुंगियो । महतोको हत्यामा संलग्न भएकाहरू कानुनी घेरामा परिसकेका छन् । तर, धनुषाको हत्या–प्रकरणले स्पष्ट रूपमा के देखाउँछ भने उत्खनन–माफियाहरू आफ्नो अवैध कार्यमा अवरोध तेस्र्याउनेहरूलाई हत्या गर्नेजस्ता आपराधिक तहसम्मै शक्तिसम्पन्न भइसकेका छन् ।
दीलिप महतो हत्या–प्रकरणपछि प्रदेश २ को सरकार र प्रहरी–प्रशासनबीच वाक्–युद्ध नै चल्यो । कानुन नबनिसकेको हुँदा प्रदेश २ लगायत सबै प्रदेशका प्रहरी–प्रशासन अझै संघीय सरकार मातहत नै छ । सो प्रदेशका नदी र खोलाहरूबाट अवैध बालुवा उत्खनन भइरहेकोतिर इंगित गर्दै प्रदेश सरकारका एक मन्त्रीले भने, ‘प्रहरी–प्रशासनको मिलेमतोमा उत्खनन–माफियाहरूले अवैध रूपमा नदी, खोलालाई दोहन गर्ने काम गरिरहेका छन् ।’ तत्काल प्रदेश प्रहरी प्रमुखले त्यसको प्रतिवाद गर्दै ‘राजनीतिक दल, स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूको आड र भरोसामा उत्खनन–माफियाहरूले अवैध उत्खनन गरिरहेको’ जिकिर गरे । प्रदेश सरकारका प्रतिनिधि र प्रदेश प्रहरी–प्रमुखबीचको यस्तो दोहोरीले प्रश्न उब्जाएको छ, के उत्खनन–माफियाहरू राज्य र तिनका अंगहरूलाई हाँक्ने व्यक्तिहरूका दह्रो संरक्षण पाएर नै अवैध उत्खननमा क्रियाशील छन् ?
स्पष्टै छ, उत्खनन–माफिया र राज्यको मिलेमतोबिना कुनै पनि नदी वा खोलाहरूमा अवैध उत्खनन हुन सक्दैन । अझ, चुरेलाई आधार बनाएर बग्ने खोलानालाहरूमा त अवैध उत्खनन हुन कठिनै छ । किनभने, तत्कालीन राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवको पहलमा चुरे संरक्षण तथा विकास समिति गठन भएर कार्यरत रहन थालेपछि चुरे र त्यसलाई आधार बनाएर बग्ने नदी, खोलाहरूमा अवैध उत्खनन हुने कार्य धेरै हदसम्म रोकिन पुगेको छ । कमजोर संरचनाको चुरेलाई दोहन गर्दा त्यसले भयावह पर्यावरणीय संकट निम्त्याउन सक्ने भएको हुँदा चुरे संरक्षणको पक्षमा लगातार आवाज उठ्दै आएको छ र संरक्षणका निम्ति यथेष्ट पहलहरू पनि भइरहेका छन् ।
चुरे क्षेत्रलाई आधार बनाएर तराईमा बग्ने नदी, खोलाहरूको अचाक्ली दोहन गर्दा त्यसले चुरे र तराई क्षेत्रमा वातावरणीय संकट निम्त्याउनेमा कुनै शंका छैन । तराई–मधेसका नदी वा खोलाहरूमा अवैध रूपले उत्खनन गर्दा त्यसको सीधा असर वातावरणीय क्षेत्रमा पर्छ र त्यसको चपेटा स्थानीय बासिन्दाहरूले भोग्नुपर्नेछ । किनभने, तराई समथर भूभाग भएको हुँदा नदी वा खोलाको उत्खनन गरेर बालुवा निकाल्दा नदीको सतह स्वाभाविक रूपमा गहिरिन पुग्दछ । गहिरिन पुगेको नदी वा खोलाको सतहका कारण वर्षाद्मा भीषण बाढी आउँदा खोलाले आफ्नो धार बदल्न सक्ने सम्भावना शतप्रतिशत रहन्छ र नदी वा खोलाले धार बदलेर स्थानीय गाउँबस्तीहरूलाई कटानको निशाना बनाउन सक्छ । के चुरे क्षेत्र हुँदै बग्ने नदी वा खोलाको उत्खनन गर्दा त्यसको असर तराई–मधेस क्षेत्रमा कति धेरै र गहिरो रूपमा पर्छ भन्नेबारे अहिलेसम्म कसैले सोचेका छन् ?
भूगर्भविद्हरूले बारम्बार चुरे क्षेत्रको संवेदनशीलतालाई लिएर आवाज उठाउँदै आएका छन् । पृथ्वीको संरचना निर्माण हुने क्रममा चुरे क्षेत्र ‘कान्छो पर्वत’ भएको हुँदा त्यहाँको भौगर्भिक अवस्था अरू पर्वत शृंखलाहरूभन्दा कमजोर र संवेदनशील छ । अझ सिंगो तराई क्षेत्रको पानीको मूलस्रोत नै चुरे र त्यसबाट प्रवाहित भएर बग्ने नदी वा खोलाहरू रहेको हुँदा त्यो क्षेत्रलाई झनै संवेदनशील मानिन्छ र नदी वा खोलाको उत्खनन गर्नु तराईलाई सुक्खा र मरुभूमिमा रूपान्तरित गर्ने क्रियाबाहेक अरू बन्न सक्दैन ।
पर्यावरणीय र भौगोलिक रूपले संवेदनशील चुरे र तराई क्षेत्रका नदी वा खोलानालाहरूको दिनदिनै अवैध उत्खनन हुनु चिन्ताको विषय हो । नदी वा खोलाहरूमा अवैध उत्खनन हुँदा त्यसलाई रोक्न असमर्थ रहनुमा जति राजनीतिक नेतृत्वको कमजोरी देखिन्छ, त्यत्ति नै स्थानीय प्रहरी–प्रशासन पनि जिम्मेवार छैनन् भन्न मिल्दैन । प्रदेश सरकारले किन भूगर्भविद्हरूले चुरे क्षेत्रको संवेदनशीलतालाई लिएर प्रश्न उठाइरहे पनि त्यसको नजरअन्दाज गरिरहेको छ ? अनियन्त्रित रूपले नदी वा खोलाहरूको दोहन गर्ने कार्यमा किन रोक लगाइरहेको छैन ? नदी वा खोलाहरूको उत्खनन हुँदा त्यसले स्थानीय थलो र समुदायमा कस्तो दुष्प्रभाव पार्छ र उनीहरूलाई कस्तो असर पु¥याउँछ ? यस्ता प्रश्नहरूमा राज्य मौन बस्नु उचित देखिँदैन । चुरे र सिंगो तराई क्षेत्रलाई मरुभूमीकरण हुनबाट जोगाउनका निम्ति अवैध रूपले फस्टाइरहेको नदी वा खोलाहरूको दोहन एवं उत्खननलाई रोक्नुको विकल्प देखिँदैन ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

... र यो पनि ...

  • प्रदेश प्रमुखकसँग राष्ट्रपति रुष्ट

    काठमाडौं । संवैधानिक भूमिका र पदीय मर्यादालाई बिर्सिंदै राजनीतिक दलका प्रमुखको निवासमा पुगेर मागपत्र पेस गरेको सूचना पाएपछि राष्ट्रपति विद्या भण्डारी प्रदेश प्रमुखहरूसँग रुष्ट भएकी छन् । प्रदेश प्रमुखहरूको त्यस्तो कदमले लज्जाबोध गराएको भन्दै संविधानविद्ले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् भने आमनागरिकसमेत आक्रोशित भएका छन् । प्रसंग गत २ गतेको हो...
  • रोकिएन हायातको मनपरी

    काठमाडौं । २७ वर्षअघि अर्थात् २०४९ सालदेखि आफूखुुसी गर्दै आएको तारागाउँ रिजेन्सी होटल्स लिमिटेडको मनपरी अझै रोकिएको छ । होटलले फेरि आफूखुसी सम्पत्ति तथा दायित्व मूल्यांकन (डीडीए) गराउने चलखेल सुरु गरेको छ । घाटा देखाउँदै नेपाल सरकारको लगानी ३९.६७ प्रतिशतबाट घटेर ९.०१ प्रतिशत घटाएको हायातले फेरि चलखेल सुरु गरेको हो...
  • दलाली गर्दै, पुरस्कार दिँदै

    काठमाडौं । साहित्यका नाममा दलाली गर्नेहरूको हामीकहाँ कमी छैन । लामो समयदेखि विभिन्न शक्तिकेन्द्र र व्यक्तिहरूलाई प्रभावमा पारेर साहित्यकै नाममा दलाली गर्दै आएको नइ प्रकाशनले राखेका विभिन्न पुरस्कारहरूको स्रोतहरू के हुन् भन्नेचाहिँ अहिलेसम्म गुपचुप नै देखिन्छ । नरेन्द्रराज प्रसार्इं र इन्दिरा प्रसाईंले दुई दशकअघि स्थापना गरेको नइ प्रकाशनले हरेक व्यवस्था...

चक्रपथ

बीजकोयाका हाकिमको यो हर्कत

काठमाडौं । प्रजनन पिँढी बीजकोया स्रोत केन्द्र बन्दीपुर तनहुँका हाकिम शंकरप्रसाद न्यौपानेको चर्तिकलाले सीमा नाघेको छ । अवकाशको केही महिना बाँकी रहँदा वरिष्ठ बाली संरक्षण अधिकृतको हैसियतमा रहेका उनले अनियमिता र भ्रष्टाचारको शृंखला नै चलाएको भन्दै सर्वत्र गुनासो आएको छ । माहुरी, च्याउ, रेशम खेतीलगायत बालीको विकास, विस्तार र अनुसन्धानसमेतको...
पूरा पढ्नुहोस्

स्रष्टा र सिर्जना

‘गीता’ को राजनीति

कुनै वैचारिक मुद्दाका आधारमा नभई व्यक्तिगत टकरावको उत्पत्ति हुँदा विभाजनको पीडा झेल्ने नेपालका सीमित राजनीतिक दलमा पूर्वपञ्चहरूको पार्टी राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले बदनामी कमाउँदै आएको छ । विभाजन र एकताको अनेक अभ्यास गरिसकेको सो पार्टी पछिल्लो समय फेरि एकताको सूत्रमा बाँधिएको छ । पछिल्लो समय तीन समूहमा विभाजित राप्रपा केही दिनपूर्व...
पूरा पढ्नुहोस्

नयाँ पुस्तक

फरक स्वरध्वनि

तीन दशकयता कविता–कर्म र साधनामै व्यस्त छन्, वीरु बाङ्देल । सिक्किमका बासिन्दा बाङ्देलले नेपाली भाषामा उम्दा काव्य सिर्जना गरेर पृथक पहिचान बनाउँदै आएका छन् । कवितालाई नै लेखनको मूल विषय बनाएका उनले आजको समाज र राजनीतिक परिस्थितिहरूको भित्री यथार्थको अभिव्यक्ति धेरै नै प्रभावशाली ढंगले पस्किँदै आएका छन् । उनको पछिल्लो...
पूरा पढ्नुहोस्

छोटकरीमा

  • चिरायुको कर्जा फाइल किन गायब ?

    काठमाडौं । पदीय दुरुपयोगको चरम नमुना हेर्नुपरे नेपाल राष्ट्र बैंकका डेपुटी गभर्नर चिन्तामणि सिवाकोटीले आफू पदमा रहँदा गरेका अनियमित कार्यहरू हेरे पुग्छ । विगतमा आफूले गरेका अनियमित कार्यहरूबाट सफाइ पाएको दाबी सिवाकोटीले गरे पनि कतिपय कसुरमा भने उनीमाथि कारबाही भएको छैन । डेपुटी गभर्नर भएपछि सिवाकोटीले चिरायु अस्पतालको कर्जा प्रवाह...
  • म्याट्रेस खरिदको १५ करोड फ्रिज हुने खतरा

    काठमाडौं । सरकारले दिएको पैसा समयमा नै खर्च गर्न नसक्दा नेपाल प्रहरीको म्याटेस खरिदका लागि छुट्याएको १५ करोड ४० लाख रुपैयाँ फ्रिज हुने अवस्था देखिएको छ । आर्थिक वर्ष सकिन अब चार महिना मात्र बाँकी छ । यो चार महिनामा नेपाल प्रहरीले खरिद गर्न सक्ने अवस्था नरहेको बताइन्छ । यो...
  • मुद्दती खाताको परिचय नै फे¥यो एनआईसीले

    काठमाडौं । एनआईसी एसिया बैंकले मुद्दती खातामा उच्च ब्याजदर सँगै २१ लाख रुपैयाँसम्मको बिमा सुविधा पनि दिँदै आएको छ । सर्वाधिक उच्च ब्याजदर पाइने खाताका रूपमा चिनिएको मुद्दती निक्षेप खातामा एनआईसी एसिया बैंकले न्यु सुपर चामत्कारिक मुद्दती निक्षेप खाता खोलेकै आधारमा बिमा सुविधा पनि थप गरेको हो । यसअघि विभिन्न...